Góc Nhìn Vận Hành Xuất Sắc – Thứ Ba, Ngày 09/06/2026: Ngày Thứ 100: Iran Đòi Thu Phí Eo Biển Hormuz, Mỹ Nói "Không Thể Chấp Nhận".

Subscribe now

PHẦN 1 – THÔNG TIN CHÍNH THỨC

Ngày 8 tháng 6 năm 2026, Đại sứ Iran tại Moscow Kazem Jalali tuyên bố trên báo Izvestia (Nga) rằng eo biển Hormuz (Strait of Hormuz) sẽ được mở lại, nhưng với điều kiện mới: Iran và Oman sẽ cùng xác định phí quá cảnh (transit fee) áp dụng cho tất cả tàu thương mại đi qua eo biển, với mức phí tùy thuộc vào loại tàu, hàng hóa vận chuyển, và “các yếu tố địa chính trị”. Tuyên bố này được đưa ra đúng ngày thứ 100 kể từ khi eo biển Hormuz bị phong tỏa thực tế vào ngày 28 tháng 2 năm 2026, sau khi Hoa Kỳ và Israel phát động chiến dịch không kích vào Iran mang tên Operation Epic Fury, phá hủy các cơ sở quân sự, hạt nhân, và dẫn đến cái chết của Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei. Iran đáp trả bằng tên lửa và máy bay không người lái nhắm vào Israel, các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực, và các quốc gia vùng Vịnh đồng minh với Mỹ. Ngày 4 tháng 3 năm 2026, Iran chính thức tuyên bố eo biển Hormuz “đóng cửa”, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cảnh báo tấn công bất kỳ tàu nào cố gắng đi qua, đồng thời rải thủy lôi trên tuyến hàng hải.

Trước khi bị phong tỏa, eo biển Hormuz vận chuyển 25% lượng dầu mỏ đường biển và 20% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu, với khoảng 3.000 tàu đi qua mỗi tháng, tương đương khoảng 95 tàu/ngày. Tính đến ngày 31 tháng 5 năm 2026, lưu lượng thương mại qua eo biển chỉ còn 11% so với mức trước khủng hoảng, tức khoảng 10 tàu/ngày. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (International Energy Agency, viết tắt là IEA) gọi đây là “gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ” (the largest supply disruption in the history of the oil market).

Ngoại trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio phản đối ngay lập tức đề xuất phí quá cảnh của Iran: “It can’t happen. It would be unacceptable” (Điều đó không thể xảy ra. Hoàn toàn không thể chấp nhận được). Phản ứng của Mỹ dựa trên nguyên tắc quyền quá cảnh qua eo biển quốc tế (transit passage) được quy định trong Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (United Nations Convention on the Law of the Sea, viết tắt là UNCLOS), năm 1982. Điều 38 UNCLOS quy định quyền tự do hàng hải qua eo biển quốc tế, và Điều 44 quy định rõ ràng rằng các quốc gia ven eo biển “shall not hamper transit passage” (không được cản trở quyền quá cảnh) và không được đình chỉ quyền này vì bất kỳ lý do gì. Tuy nhiên, một thực tế pháp lý quan trọng là Iran chưa bao giờ phê chuẩn UNCLOS, tạo ra một vùng xám pháp lý (legal grey zone) về việc liệu các quy định UNCLOS có ràng buộc đối với Iran hay không.

Diễn biến 100 ngày phong tỏa Hormuz không phải một đường thẳng mà là chuỗi leo thang liên tiếp. Ngày 12 tháng 4, sau khi đàm phán Islamabad giữa Mỹ và Iran thất bại, Tổng thống Trump tuyên bố phong tỏa hải quân (naval blockade) eo biển Hormuz, ngăn tàu trả phí cho Iran đi qua. Ngày 17 tháng 4, Iran tuyên bố tạm dừng phong tỏa trong thời gian ngừng bắn tại Lebanon, nhưng chỉ một ngày sau (18 tháng 4) Iran tái phong tỏa, đẩy giá dầu Brent tăng 7% trong một phiên giao dịch duy nhất. Kể từ đó, eo biển vẫn trong tình trạng phong tỏa thực tế cho đến tuyên bố ngày 8 tháng 6 của Đại sứ Jalali. Nếu Iran thành công trong việc áp phí quá cảnh, đây sẽ là tiền lệ đầu tiên trong lịch sử hàng hải hiện đại một quốc gia thu phí trên eo biển quốc tế, với hệ quả tiềm tàng cho mọi eo biển chiến lược khác trên thế giới, từ Malacca đến Bab el-Mandeb.

Share

PHẦN 2 – BỐI CẢNH & Ý NGHĨA