Góc Nhìn Vận Hành Xuất Sắc – Thứ Năm, Ngày 04/06/2026: Khi Nhà Máy Phải Trả Tiền Cho Thợ Mỏ: Khủng Hoảng Đồng 2026.

Subscribe now

PHẦN 1 – THÔNG TIN CHÍNH THỨC

Trong suốt lịch sử ngành khai thác và luyện kim đồng, mối quan hệ tài chính giữa công ty mỏ (miner) và nhà máy luyện kim (smelter) luôn vận hành theo một nguyên tắc bất di bất dịch: công ty mỏ khai thác quặng đồng cô đặc (copper concentrate), vận chuyển đến nhà máy luyện kim, và trả cho nhà máy một khoản phí gọi là phí xử lý và tinh chế (Treatment and Refining Charges, viết tắt là TC/RC) để nhà máy nấu chảy quặng thành đồng tinh chế (refined copper) có độ tinh khiết 99,99%. TC được tính theo đơn vị đô la trên mỗi tấn quặng cô đặc, RC được tính theo đơn vị cent trên mỗi pound đồng tinh chế. Mô hình này đã tồn tại hàng thập kỷ và được coi là nền tảng kinh tế của toàn bộ chuỗi giá trị đồng toàn cầu. Năm 2026, mô hình đó bị đảo ngược hoàn toàn.

Vào tháng 1 năm 2026, mức TC/RC chuẩn hàng năm (annual benchmark) được thiết lập thông qua đàm phán giữa tập đoàn khai thác Antofagasta của Chile và các nhà máy luyện kim lớn của Trung Quốc đã rơi xuống 0 đô la trên mỗi tấn và 0 cent trên mỗi pound, mức thấp nhất từng được thỏa thuận trong lịch sử đàm phán TC/RC. Chỉ một năm trước đó, mức benchmark cho năm 2025 là 21,25 đô la/tấn TC và 2,125 cent/pound RC. Sự sụt giảm từ 21,25 xuống 0 đô la trong vòng 12 tháng đã là một cú sốc chưa từng có. Nhưng thị trường giao ngay (spot market) còn đi xa hơn thế: trong quý 1 năm 2026, phí TC/RC giao ngay rơi xuống âm 66,40 đô la trên mỗi tấn, nghĩa là nhà máy luyện kim không chỉ không được trả phí gia công, mà còn phải chi tiền cho công ty mỏ chỉ để được quyền mua quặng đồng cô đặc về luyện. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử ngành luyện kim đồng, dòng tiền đảo chiều hoàn toàn: nhà máy trả tiền cho thợ mỏ thay vì thợ mỏ trả tiền cho nhà máy.

Nguyên nhân trực tiếp của sự đảo ngược này là sự mất cân bằng cấu trúc giữa công suất luyện kim và nguồn cung quặng cô đặc. Trung Quốc, quốc gia chiếm hơn 50% công suất luyện đồng toàn cầu, đã liên tục xây dựng nhà máy luyện kim mới trong suốt thập kỷ qua. Tổng công suất luyện đồng sơ cấp (primary smelting capacity) của nhóm CSPT (China Smelters Purchase Team), gồm các nhà máy luyện kim lớn nhất Trung Quốc, đạt 9,10 triệu tấn/năm vào năm 2025 và dự kiến tăng lên 9,61 triệu tấn/năm vào năm 2026 sau khi nhà máy Chifeng Jinjian II (công suất 300.000 tấn/năm) đi vào hoạt động và nhà máy Jinguan hoàn tất giai đoạn tăng tốc. Trong khi đó, sản lượng quặng đồng cô đặc toàn cầu chỉ tăng khoảng 1,4% (tương đương khoảng 500.000 tấn) trong năm 2026, theo ước tính của Nhóm Nghiên cứu Đồng Quốc tế (International Copper Study Group, viết tắt là ICSG). Kết quả là hàng chục nhà máy luyện kim tranh giành một lượng quặng cô đặc hầu như không tăng, đẩy giá quặng lên và phí gia công xuống dưới 0.

Nhưng sự mất cân bằng cung cầu quặng cô đặc không phải yếu tố duy nhất tạo nên khủng hoảng. Hai cú sốc địa chính trị liên tiếp đã biến một vấn đề cấu trúc thành một cuộc khủng hoảng toàn diện. Cú sốc thứ nhất xảy ra vào ngày 28 tháng 2 năm 2026, khi eo biển Hormuz (Strait of Hormuz) bị phong tỏa do xung đột quân sự giữa Hoa Kỳ, Israel và Iran. Trước khi bị phong tỏa, eo biển Hormuz là tuyến hàng hải vận chuyển 25% lượng dầu mỏ và 20% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu. Nhưng ít người nhận ra rằng các nhà máy lọc dầu Trung Đông cũng sản xuất 70% lượng lưu huỳnh nguyên tố (elemental sulfur) của thế giới, nguyên liệu để sản xuất axit sulfuric (sulfuric acid), hóa chất thiết yếu trong quy trình thủy luyện đồng (hydrometallurgical copper leaching). Khoảng 20% sản lượng đồng toàn cầu phụ thuộc vào quy trình thủy luyện tiêu tốn hơn 1 tấn axit sulfuric cho mỗi tấn đồng sản xuất ra. Khi eo biển Hormuz bị phong tỏa, khoảng 50% nguồn cung lưu huỳnh đường biển toàn cầu bị cắt đứt, giá axit sulfuric giao ngay tăng gấp ba tại một số thị trường.

Cú sốc thứ hai đến từ Trung Quốc. Ngày 1 tháng 5 năm 2026, Trung Quốc chính thức cấm xuất khẩu axit sulfuric, sản phẩm phụ (by-product) của quá trình luyện đồng bằng phương pháp nhiệt luyện (pyrometallurgical smelting). Trung Quốc là nhà sản xuất axit sulfuric lớn nhất thế giới, chiếm hơn 40% sản lượng toàn cầu, và năm 2025 đã xuất khẩu kỷ lục 4,65 triệu tấn. Lệnh cấm dự kiến kéo dài đến hết năm 2026. Khi nguồn cung axit sulfuric từ Trung Đông (qua eo biển Hormuz) và từ Trung Quốc (qua lệnh cấm xuất khẩu) đồng thời bị cắt, các mỏ đồng tại Chile, Peru, Cộng hòa Dân chủ Congo, Zambia, và Indonesia phụ thuộc vào axit sulfuric nhập khẩu cho quy trình thủy luyện đều bị ảnh hưởng trực tiếp, tạo thêm áp lực lên nguồn cung đồng tinh chế vốn đã thiếu hụt.

Hệ quả trên thị trường giá đồng là lập tức và kịch tính. Giá đồng trên Sàn giao dịch Kim loại London (London Metal Exchange, viết tắt là LME) chạm mức cao nhất mọi thời đại 14.527,50 đô la/tấn vào ngày 29 tháng 1 năm 2026. Tính đến ngày 2 tháng 6 năm 2026, giá đồng giao ngay trên LME vẫn ở mức 13.965,50 đô la/tấn. J.P. Morgan Global Research dự báo giá đồng trung bình cả năm 2026 đạt 12.075 đô la/tấn và Hoa Kỳ sẽ đối mặt với thiếu hụt 330.000 tấn đồng tinh chế. ICSG dự báo thị trường đồng tinh chế toàn cầu thiếu hụt khoảng 150.000 tấn trong năm 2026. Đây không phải là một cơn sốt giá tạm thời do đầu cơ. Đây là kết quả của một sự dịch chuyển cấu trúc trong chuỗi cung ứng đồng toàn cầu, nơi mà nhu cầu vượt cung ở mọi mắt xích, từ quặng cô đặc đến hóa chất xử lý đến sản phẩm tinh chế cuối cùng.

Share

PHẦN 2 – BỐI CẢNH & Ý NGHĨA