Xu Hướng Vận Hành | #02: Dòng Chảy Ngược Cũng Phải Được Thiết Kế.

Chào mừng bạn đến với bài viết cuối tuần đặc biệt dành riêng cho phiên bản dành cho người đăng ký trả phí Loyal Fan.

Một lời hứa dễ nói và một bài toán khó làm

Có một chữ đang xuất hiện dày đặc trên nhãn mác, trong quảng cáo, trên các báo cáo thường niên, và nó nghe rất đẹp: tuần hoàn. Quần áo tuần hoàn, bao bì tuần hoàn, kinh tế tuần hoàn. Chữ ấy gợi lên hình ảnh một vòng khép kín gọn gàng, nơi không có gì bị vứt đi, mọi thứ quay lại và sống thêm một đời nữa. Nghe như một lời hứa về sự trong sạch. Và chính vì nó dễ nói, dễ in lên nhãn, dễ đưa vào một chiến dịch, nên phần lớn những gì mang chữ tuần hoàn hiện nay chỉ dừng ở đó, ở lời nói.

Tuần này, hai nhà bán lẻ thời trang của Anh là Marks & Spencer và New Look bắt tay nhau để xây một chuỗi giá trị dệt may tuần hoàn, nhằm xử lý tác động môi trường của một ngành dệt may đóng góp cho kinh tế Anh một con số rất lớn. Thoạt nghe, đây lại là một tin xanh nữa, loại tin mà người ta đọc lướt rồi quên. Nhưng nếu nhìn kỹ, có một chi tiết đáng dừng lại: hai nhà bán lẻ vốn là đối thủ trên kệ hàng lại bắt tay nhau. Họ không hợp tác để bán nhiều hơn, họ hợp tác để lấy hàng về. Và cái việc lấy hàng về ấy, cái việc đưa một chiếc áo đã bán đi quay trở lại, hóa ra là một bài toán vận hành khó hơn nhiều so với việc bán nó đi lần đầu.

Đây chính là chỗ mà tuần hoàn rẽ làm hai nhánh rất khác nhau. Một nhánh là tuần hoàn như một thông điệp, một lớp sơn xanh phủ lên mô hình cũ, nơi người ta nói về vòng khép kín nhưng thực chất vẫn bán theo đường thẳng, và cái gọi là thu gom chỉ là một thùng rác đặt ở góc cửa hàng cho đẹp. Nhánh còn lại là tuần hoàn như một hệ thống vận hành thật, nơi người ta phải thiết kế một chuỗi cung ứng chạy ngược, với đầy đủ khâu thu gom, vận chuyển, phân loại, định giá, và xử lý, y như một chuỗi cung ứng xuôi nhưng đi theo chiều ngược lại. Bài viết này nói về nhánh thứ hai, vì nhánh thứ nhất không cần phân tích, nó chỉ cần một nhà thiết kế đồ họa.

Luận điểm trung tâm, nói thẳng ngay từ đầu để người đọc biết mình đang đi đâu, là thế này: tuần hoàn không phải một giá trị đạo đức dán lên sản phẩm, nó là một chuỗi cung ứng thứ hai chạy ngược, và nó khó hơn chuỗi xuôi, nên nó phải được thiết kế chứ không thể để mặc cho tự khép. Cái vòng không tự khép. Trọng lực của kinh doanh luôn kéo vật liệu đi theo đường thẳng, từ nguyên liệu tới sản phẩm tới bãi rác, và muốn uốn cái đường thẳng ấy thành vòng tròn thì phải tốn công, tốn thiết kế, tốn tiền, đúng như uốn một thanh thép thẳng thành vòng. Ai hiểu điều đó thì làm tuần hoàn ra tiền, ai không hiểu thì chỉ làm tuần hoàn ra khẩu hiệu.

Để mổ xẻ cái việc uốn đường thẳng thành vòng tròn này, bài sẽ dùng ba công cụ vận hành thật, và dùng chúng đúng ở những chỗ chúng cắn vào thực tế, chứ không dựng thành ba bài giảng rời rạc. Công cụ thứ nhất là logistics ngược, tiếng Anh là reverse logistics, nghệ thuật thiết kế dòng chảy đưa hàng từ tay người dùng quay trở lại. Công cụ thứ hai là thiết kế để tháo rời và thiết kế để tái chế, tiếng Anh là design for disassembly và design for recycling, tức việc quyết định ngay từ bàn vẽ xem một sản phẩm sau này có thể được gỡ ra và tái chế dễ hay khó. Công cụ thứ ba là phân tích điểm hòa vốn, tiếng Anh là break-even analysis, áp vào câu hỏi sống còn là cái vòng thu hồi này có lời không và từ sản lượng nào thì nó bắt đầu có lời. Ba công cụ ấy trả lời ba câu hỏi nối nhau: làm sao lấy hàng về, lấy về rồi làm gì với nó, và làm thế thì có đáng tiền không.

Ta sẽ không đi theo thứ tự công cụ, mà đi theo chính dòng chảy ngược của vật liệu, vì đó là cách thực tế mà một chiếc áo cũ đi qua hệ thống. Nó bắt đầu ở khoảnh khắc một người quyết định không mặc nữa, đi qua khâu thu gom, tới bàn phân loại, rồi rẽ vào một trong nhiều số phận khác nhau, và cuối cùng, nếu hệ thống đủ thông minh, nó gửi một tín hiệu ngược về tận bàn thiết kế để lần sau làm cho khác đi. Đi dọc cái vòng ấy, ta sẽ gặp ba công cụ ở đúng chỗ của chúng, và sẽ thấy vì sao thiếu bất kỳ công cụ nào thì cái vòng cũng đứt.